नेपाली राजनीति कता गैरहेको छ ?


अजयभद्र खनाल

नेपालको वर्तमान राजनीतिक अवस्थालाई बुझ्न यसका सबैभन्दा आधारभूत अन्तद्र्वन्द्वलाई खुट्याउनु जरुरी हुन्छ । यी दुई अन्तद्र्वन्द्व शक्तिको प्रयोग तथा जनआन्दोलनले स्थापित गरेका परिवर्तनका मुद्दालाई आत्मसात गर्ने ईच्छासंग सम्बन्धित छ ।

शक्तिलाई केन्दि«करण गरेर अपारदर्शी तरिकाले प्रयोग गर्ने राजनीतिक प्रवृत्ति एकातिर छ भने, शक्तिलाई विकेन्दि«करण गरेर यसलाई उदार तथा पारदर्शी तरिकाले प्रयोग गर्ने राजनीतिक प्रवृत्ति अर्कोतिर छ ।

त्यस्तै जनआन्दोलनले स्थापित गरेका परिवर्तनका मुद्दालाई आत्मसात गर्न चाहने प्रवृत्ति एकातिर छ भने, परिवर्तनलाई आत्मसात गर्न नचाहने प्रवृत्ति अर्कोतिर । यी फरक खालका प्रवृत्तिले नेपाली राजनीतिलाई चारदिशातिर तानिरहेका छन् ।

नेपाली समाज कहाँ जान्छ र कुन विन्दुमा गएर नयाँ संविधान बन्छ, त्यो भने यी चार प्रवृत्तिलाई आत्मसात गर्ने राजनीतिक शक्तिको मिलन कुन विन्दुमा गएर हुन्छ त्यसले निक्र्यौल गर्छ ।

यसलाई चित्र बनाएर यसरी पनि बुझ्न सकिन्छ ।
Image
नेपालका कुन नेता र कुन पार्टी कहाँनेर उभिन्छन् होला, त्यो व्यक्तिगत विश्लेषण र लगावको विषय हो । यसले विवाद पनि सिर्जना गर्छ होला । तर एकदम लेम्यानको हिसाबले हेर्दा यी चार पक्षलाई निम्न व्यक्तिले ठ्याक्कै त हैन, तर सिम्वोलिक रुपमा प्रतिनिधित्व गर्छन् ।

१। के पी ओली ।

शक्तिको अपारदर्शी तथा केन्दि«कृत प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति । जनआन्दोलनले स्थापित गरेका परिवर्तनका मुद्दालाई आत्मसात गर्न नचाहने प्रवृत्ति ।

२। सुशील कोइराला ।

शक्तिको उदार प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति, तर जनआन्दोलनले स्थापित गरेका परिवर्तनका मुद्दालाई आत्मसात गर्न नचाहने ।

३। कृष्ण सिटौला ।

जनआन्दोलनले स्थापित गरेका परिवर्तनका मुद्दालाई आत्मसात गर्न चाहने । शक्तिको विकेन्दि«कृत र उदार प्रयोग गर्न खोज्ने ।

४। डा बाबुराम भट्टराई ।

जनआन्दोलनले स्थापित गरेका परिवर्तनका मुद्दालाई आत्मसात गर्न चाहने, तर शक्तिको केन्दि«कृत र अपारदर्शी प्रयोग गर्न खोज्ने ।
अहिले नेपाली राजनीतिमा केपी ओली शक्तिशाली हुनु कुनै आकस्मिकता होइन । यो एउटा नेपाली राजनीतिको द्योतक हो । यसलाई पुष्टि गर्ने केहि प्रवृत्ति हेरौं ः
नेपालमा जातियता र पहिचानलाई राजनीतिक रुपमा चिन्न नखोज्ने, बरु उल्टो तिनलाई नागरिक अधिकारका रुपमा मात्र स्थापित गरेर विराजनीतिकरण (depoliticize) गर्ने प्रयास भैरहेको छ ।

माओवादी र मधेशीलाई खाली अराजक राजनीतिको द्योतक र अस्थिरताको जडका रुपमा बुझ्ने मानिशहरुको कमी छैन ।

अस्थिरताका संभावनालाई न्यून गर्न निर्वाचनको नतीजालाई नै अन्तिम मान्ने र त्यसैको आधारमा समाजलाई अगाडि लाने प्रयास हुने संभावना उत्तिकै प्रवल छ ।

यसरी अगाडि बढ्ने क्रममा अस्थिरता सिर्जना भएमा राज्यलाई सूरक्षाकरण गरेर भएपनि अघि बढ्ने प्रयास हुनेछ ।

सूरक्षाकरणको अर्थ, स्थिरताका लागि राज्यका सूरक्षा संयत्रलाई बलियो बनाउने र नागरिक अधिकारलाई कुण्ठित बनाउने प्रक्रिया हो । यस्तो प्रक्रिया अमेरिका, भारत, चिन लगायत विश्वका अन्य देशमा देखिएको छ । यस्तो प्रक्रियाले लोकतन्त्र र नागरिक अधिकारलाई केहि कमजोर बनाउँछ, तर शक्तिको केन्दि«करण गरेर राज्यलाई बलियो बनाउँछ ।

नेपाली राजनीतिक प्रक्रियालाई भुरणनीतिले पनि धकेलिरहेको छ ।

अहिलेको भुरणनीतिक चासो हेर्दा माथि उल्लेख गरिएका प्रक्रियासंगै अन्तराष्ट्रिय समुदायको तादात्म्य देखिन्छ । चिनको प्राथमिकताको विषय तिब्बतको सूरक्षा गर्ने र पश्चिमी चिनलाई दक्षिण एशियासंग आर्थिक रुपले जोड्ने हो । त्यस्तै भारतको चाहना पनि सूरक्षा र नेपालको जलश्रोत र अन्य क्षेत्रमा व्यापारिक लगानी हो । त्यसैकारण शक्ति केन्दि«करण र परिवर्तनप्रतिको अरुचि सबैभन्दा बलियो संभावनाका रुपमा देखिएको छ ।

Tags:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: